بوئینگ 777اکس به زودی وارد بازار خواهد شد که نیروی پیشران آن تنها توسط موتور توربوفن GE9X ساخت بخش هوافضای شرکت آمریکایی جنرال الکتریک تامین خواهد شد. در نسل اولیه سری بوئینگ۷۷۷، از موتورهای پرتاندویتنی PW4000، ترنت۸۰۰ محصول رولزرویس و موتور GE90 محصول جنرال الکتریک استفاده شدهاست. اما نسل دوم این خانواده شامل 777200ER و777300ER تنها با موتور GE90 مجهز شدند.
در هواپیماهای قبلی معمولا دو یا سه گزینه موتور وجود داشت، اما امروزه این امر دیگر عملی نیست. در حال حاضر، تنها هواپیماهایی مانند بوئینگ۷۸۷ دریملاینر و ایرباس A320neo با دو نوع موتور مختلف قابل عرضه هستند. با این حال، بوئینگ۷۸۷ بزرگترین سهم بازار را در بخش هواپیماهای پهنپیکر به خود اختصاص داده و هواپیمای A320neo محبوبترین هواپیمای باریکپیکر است.
بازار محدود، رقابت کم: تنها چند بازیگر بزرگ در صحنه موتورهای هواپیماهای پهنپیکر
در بازار موتورهای هواپیماهای پهنپیکر تنها سه رقیب اصلی شامل GE Aerospace، رولزرویس و پرتاندویتنی وجود دارند. بنابراین میتوان متوجه شد که چرا رولزرویس و پرتاندویتنی موتوری برای بوئینگ 777اکس توسعه ندادند. گاهی اوقات این شرکتها تمایلی به ساخت موتور برای برخی هواپیماها ندارند. بهعنوان مثال، شرکت جنرال الکتریک در ابتدا درخواست ایرباس برای ساخت موتور جدید برای A350 را رد کرد، در حالی که رولزرویس بر انحصار توسعه موتور برای A330neo اصرار داشت.
بوئینگ 777اکس نسل جدید هواپیماهای 777200LR و 777300ER است. در حالی که بازارهای بوئینگ۷۳۷ و ایرباس A320 گسترده است، حجم بازار بوئینگ 777اکس بسیار محدود است. صنعت هوانوردی جهانی سالها از هواپیماهای بسیار بزرگ فاصله گرفتهاست. تا دسامبر ۲۰۲۵، هیچ شرکت هواپیمایی در آمریکای شمالی یا جنوبی سفارش برای هواپیمای بوئینگ 777اکس ثبت نکردهاست. بنابر اعلام یونایتد ایرلاینز، این هواپیما برای مدل عملیاتی آنها بیش از حد بزرگ است.
اگرچه این هواپیما تاکنون ۵۶۵ سفارش قطعی دریافت کرده، اما حدود نیمی از این تعداد تنها مربوط به دو شرکت هواپیمایی قطر ایر و امارات است که هر دو در حال حاضر از هواپیماهای بی777 مجهز به موتورهای GE90 استفاده میکنند. هزینههای توسعه یک موتور سفارشی با نیروی پیشران 100 هزار پاوند برای هواپیمای 777اکس بسیار بالا است. این موضوع نامشخص است که آیا حجم بازار به اندازه کافی بزرگ است تا توجیهی برای توسعه دو موتور مختلف فراهم شود. حتی اگر رولزرویس موتور خود را توسعه دهد، باز هم مشخص نیست که آیا تعداد سفارشها به اندازهای خواهد بود که بتواند هزینههای توسعه آن را جبران کند.
موقعیت مطلوب شرکت GE Aerospace
یکی از عوامل مهم در صنعت هوایی، برقرای روابط راهبردی است و رابطه بوئینگ با شرکت GE Aerospace بسیار نزدیک است. همانطور که بوئینگ و ایرباس با تولیدکنندگان تجهیزات اصلی روابط راهبردی دارند، شرکتهای هواپیمایی نیز روابط نزدیکی با این تولیدکنندگان برقرار میکنند. این شرکتها تمایل دارند تا موتورهای ناوگان خود را یکسان کنند تا هزینهها و پیچیدگیهای نگهداری کاهش یابد و همچنین بتوانند روابط بلندمدت موجود با تولیدکنندگان تجهیزات اصلی را حفظ کنند.
بوئینگ۷۸۷ دریملاینر با دو گزینه موتور توسعه یافت، بخشی از این امر به این دلیل بود که این هواپیما نه تنها جایگزین بوئینگ۷۶۷ میشد، بلکه در رقابت با هواپیماهای ایرباس نیز قرار داشت. وجود دو گزینه موتور به شرکتهای هواپیمایی اجازه میداد تا موتور تولیدکننده موردنظر خود را انتخاب کنند. اما بوئینگ 777اکس بهطور خاص برای جایگزینی بوئینگ777-300ER و بوئینگ777200LR طراحی شده که هر دو تنها به موتور GE90 مجهز بودند.
بنابراین، شرکتهای هواپیمایی که قصد جایگزینی هواپیماهای ۷۷۷ قدیمی خود با نمونه جدید را دارند، از مزیت ادامه همکاری با یک تولیدکننده موتور یکسان بهرهمند میشوند. قابل توجه است که موتورهای جنرال الکتریک امروزه تقریبا تمامی هواپیماهای تجاری بوئینگ را به پرواز درمیآورند. بهعنوان مثال، بوئینگ ۷۳۷مکس تنها به موتور LEAP-1B محصول شرکت CFM اینترنشنال مجهز میشود که حاصل سرمایهگذاری مشترک بین جنرال الکتریک و شرکت فرانسوی سافران است.
موتورهای GE90 بر روی هواپیماهای 777اف باقیمانده نصب شده و موتورهای CF6 محصول جنرال الکتریک نیروی پیشران هواپیماهای 767-300اف را تامین میکنند. علاوه بر آن، نیروی پیشران هواپیماهای 777اکس آینده نیز توسط موتور GE9X تامین میشود. تنها استثنا بوئینگ۷۸۷ است که بهصورت اختیاری با موتورهای ترنت1000 محصول رولزرویس و یا GEnx عرضه میشود. با این حال، موتور GEnx عملا برتری خود را نشان داده و احتمالا تولید ترنت۱۰۰۰ تا حدود سال ۲۰۳۰ متوقف خواهد شد.
رولزرویس موتور RB3025 را پیشنهاد داد
علیرغم دلایل ذکرشده، رولزرویس در سال ۲۰۱۲ پیشنهاد تولید موتوری برای 777اکس را ارائه کرد. این شرکت مفهوم موتوری به نام RB3025 را مطرح کرد که بر اساس سری ترنت آن توسعه یافته بود. این پیشنهاد پاسخی به درخواست اطلاعاتی بود که بوئینگ در سال ۲۰۱۱ منتشر کرده بود. جدیت کامل این پیشنهاد مشخص نیست، اما در آن زمان بیشتر تحلیلگران به درستی پیشبینی کردند که جنرال الکتریک انحصار تامین موتور برای هواپیمای 777اکس را حفظ خواهد کرد.
موتور RB3025 دارای حدود ۹۹٬۵۰۰ پاوند نیروی پیشران و قطر فن آن 3،36 متر بود. نسبت گذردهی آن ۱۲ در نظر گرفته شده بود. رولزرویس در آن زمان ادعا کرد که این موتور نسبت به موتور قدیمیتر GE90-115 حدود ۱۰ درصد مصرف سوخت کمتری خواهد داشت و نسبت به ترنت۸۰۰ که بر روی هواپیماهای اولیه بوئینگ۷۷۷ نصب شده بودند، حدود ۱۵ درصد بهبود مصرف سوخت دارد. این موتور قرار بود بر پایه فناوریهای موتورهای ترنت۱۰۰۰ (برای بی787) و ترنت XWB برای A350 ساخته شود.
رولزرویس اعلام کرد که موتور آن تا پایان دهه ۲۰۲۰ آماده خواهد بود و برای مدل کوچکتر ۷۷۷-۸، نیروی پیشران پایینتری در حدود ۸۸ هزار پاوندی خواهد داشت. قابل توجه است که ترنت XWB نیز دو مدل با نیروی متفاوت دارد که برای دو نمونه مختلف A350 بهینهسازی شدهاند. در نهایت، بوئینگ از این پیشنهاد رولزرویس استقبال نکرد.
چرا موتور پرتاندویتنی برای هواپیمای 777اکس توسعه نیافت؟
در میان سه تولیدکننده اصلی، پرتاندویتنی ضعیفترین موقعیت را داشت. هرچند بوئینگ 777اکس فرصتی برای توسعه یک موتور توربوفن دندهای در کلاس هواپیماهای پهنپیکر محسوب میشد و پرتاندویتنی در نظر داشت موتوری در محدوده ۷۰ هزار تا ۱۰۰ هزار پاوند نیروی پیشران طراحی کند که برای نیروی ۱۰۰ پاوندی، قطر فن آن بین 3،3 تا 3،5 متر در نظر گرفته میشد، اما به نظر میرسد این شرکت در عمل بهطور جدی قصد توسعه چنین موتوری را نداشت.
در همین حال، بوئینگ تمایلی به کنارگذاشتن جنرال الکتریک نداشت و موتور جدید GE9X را جایگزین نمونه GE90 کرد. پس از آنکه پرتاندویتنی نتوانست قراردادهای تامین موتور برای بوئینگ۷۸۷ دریملاینر، بوئینگ 777اکس، ایرباس A350 و A330neo را به دست آورد، به تدریج از بازار موتورهای پهنپیکر کنار گذاشته شد. امروزه این شرکت تمرکز خود را بر بازار هواپیماهای باریکپیکر و منطقهای معطوف کرده که در آنجا تامینکننده انحصاری مدلهای A220 و امبرائر E-Jet است و همچنین یکی از دو گزینه موتور برای A320neo محسوب میشود.
بر روی کاغذ، هم رولزرویس و هم پرتاندویتنی میتوانستند موتوری برای 777اکس توسعه دهند، اما از دید اقتصادی این امر منطقی نبود. هزینهها و ریسکهای توسعه چنین موتوری بسیار بالا است و تولیدکنندگان اغلب برای بازگشت سرمایههای میلیارد دلاری خود، خواهان انحصار در تامین موتور هستند. بهعنوان مثال، زمانی که ایرباس به جنرال الکتریک انحصار تامین موتور برای A330neo را نداد، جنرال الکتریک نیز از ساخت موتور برای این هواپیما صرفنظر کرد.
موتور اولترافن رولزرویس برای هواپیمای بوئینگ 777اکس مناسب نیست
رولزرویس موتور اثباتگر فناوری بسیار بزرگ اولترافن را توسعه دادهاست. هدف از این موتور، توسعه فناوریهای مقیاسپذیر است که رولزرویس بتواند در موتورهای آینده خود از آنها استفاده کند. با این حال، هرچند این موتور از نظر فیزیکی بزرگ است، اما تاکنون تنها با حدود ۸۵ هزار پاوند نیروی پیشران مورد آزمایش قرار گرفتهاست.
البته رولزرویس ممکن است بتواند نمونهای با نیروی ۱۰۰ هزار پاوند یا بیشتر از اولترافن ایجاد کند، اما این کار هزینهبر خواهد بود و نیازمند انجام تمامی گواهینامههای صلاحیت پروازی، تغییرات در ناسل و نصب موتور و دهها کار فنی دیگر از سوی بوئینگ است که سالها زمان خواهد برد. بوئینگ در حال حاضر به دلیل تاخیرها و هزینههای اضافی در پروژه بوئینگ 777اکس، میلیاردها دلار ضرر کردهاست. بنابراین افزودن یک موتور رولزرویس هزینههای بیشتری به پروژه تحمیل میکند، در حالی که این هواپیما واقعا نیازی به گزینه موتوری دوم ندارد.
البته به نظر میرسد که اتصال یک نمونه مقیاسشده از اولترافن به بوئینگ 777اکس کار سادهای است، اما در واقعیت، این امر یک پروژه فنی و مالی عظیم برای هر دو شرکت رولزرویس و بوئینگ محسوب میشود. همچنین مشخص نیست که آیا وجود دو گزینه موتوری واقعا باعث گسترش بازار این هواپیما میشود یا خیر. نباید فراموش کرد که بوئینگ 777اکس در ابتدا بهعنوان یک ارتقا مقرونبهصرفه و نسبتا سریع نسبت به طراحی یک هواپیمای کاملا جدید در نظر گرفته شده بود.
مقایسه ایرباس A350 با موتورهای رولزرویس در برابر بوئینگ777 با موتورهای جنرال الکتریک
شرکت جنرال الکتریک زمانی در آستانه ترک پروژه موتور GE90 برای هواپیمای ۷۷۷ قرار داشت و مجبور به قبول ضرر بود. اما این شرکت با کسب انحصار تامین موتور برای مدلهای 777200LR و 777300ER از بوئینگ نجات پیدا کرد. علاوه بر آن، ترکیب هواپیمای بوئینگ۷۷۷ و موتور GE90 تاثیر بزرگی در از رده خارجکردن هواپیمای چهارموتوره ایرباس A340 از بازار و وادار کردن ایرباس به توسعه مدل A350 داشت.
توسعه A350 بهصورت یک طراحی کاملا جدید، فشار زیادی بر ۷۷۷ نسل دوم وارد کرد و بوئینگ را مجبور به ساخت 777اکس بهعنوان نسل سوم این خانواده کرد. با این حال، با تاخیر چندین ساله در اجرای پروژه 777اکس که حالا تا سال ۲۰۲۷ پیشبینی شده، شنیدن این موضوع عجیب به نظر میرسد که بوئینگ در سال ۲۰۱۲ اعلام کرد 777اکس قبل از تحویل A350-1000 آن را منسوخ خواهد کرد.
رقابت 777اکس با A350-1000 تنها یک مسئله بین بوئینگ و ایرباس نیست. حتی اگر رولزرویس موتوری برای 777اکس توسعه میداد، این امر میتوانست به فروش A350-1000 که تنها با موتورهای رولزرویس عرضه میشود، آسیب بزند. به عبارت دیگر، با خروج پرتاندویتنی از صحنه، هواپیمای 777اکس بهعنوان هواپیمای پهنپیکر بزرگ مجهز به موتورهای جنرال الکتریک و A350 بهعنوان هواپیمای کلیدی رولزرویس در این بخش در نظر گرفته میشود. هر دو شرکت موتورساز، این هواپیماها را بهعنوان نماینده اصلی خود در رقابت راهبردی با یکدیگر میبینند.
منبع:
